Yerli Üretimin Ötesinde: Orta Doğu Gıda Güvencesini Neden Yeniden Düşünmeli?

FAO’dan Ahmad Mukhtar’a göre Körfez’de gıda güvencesinin geleceği, yalnızca daha fazla gıda üretmeye değil; iklim değişikliği, su kıtlığı ve ticarette yaşanan aksaklıklar karşısında ayakta kalabilen, dayanıklı ve bütüncül tarım ve gıda sistemleri kurmaya bağlı.

Orta Doğu’da gıda güvencesine ilişkin tartışmalar, onlarca yıldır çoğunlukla tek bir hedef etrafında şekilleniyor: daha fazla gıdayı yerel olarak üretmek.

Ancak su kaynaklarının son derece kısıtlı olduğu, tarıma elverişli arazilerin sınırlı kaldığı, sıcaklıkların yükseldiği ve küresel tedarik zincirleriyle güçlü bağların bulunduğu bir bölgede tarımın dayanıklılığı, yalnızca kaç yeni çiftlik kurulabileceğiyle ya da ülke içinde ne kadar gıda üretilebileceğiyle ölçülemez.

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nden (FAO) Ahmad Mukhtar’ın, Agritecture Kurucusu ve CEO’su Henry Gordon-Smith ile bir araya geldiği Growtech Middle East webinarında öne çıkan temel mesajlardan biri de buydu.

Mukhtar’ın sorumluluk alanı, tarımın birbirinden oldukça farklı sorunlarını kapsıyor. Körfez İşbirliği Konseyi ülkelerindeki çalışmaları; ileri tarım teknolojileri, verimlilik, yapay zekâ ve giderek daha gelişmiş gıda üretim sistemlerine odaklanıyor.

Yemen’de ise öncelik, insani yardım, toparlanma ve dayanıklılığın güçlendirilmesi.Bu iki farklı bağlamda da temel amaç aynı: tarım ve gıda sistemlerini daha üretken, verimli, kapsayıcı ve dayanıklı hâle getirmek.

Gıda güvencesi aynı anda birden fazla tehditle karşı karşıya

Mukhtar’a göre politika yapıcıların düşebileceği en önemli hatalardan biri, gıda güvencesine yönelik tehditleri birbirinden bağımsız sorunlar olarak ele almak.

Su kıtlığını iklim değişikliğinden ayrı düşünmek mümkün değil. İklimin yarattığı baskılar, jeopolitik istikrarsızlıkla birleşiyor. Ticaretteki aksaklıklar fiyatları ve lojistiği etkiliyor. Artan enerji ve girdi maliyetleri üreticileri zorlarken ekonomik ve toplumsal baskılar, nihayetinde hanelere ve tüketicilere yansıyor.

“Bana göre en büyük risk, tek başına ortaya çıkan bir kriz değil; birden fazla krizin birbirini etkilemesi.”

Gıda sistemleri uluslararası pazarlara sıkı sıkıya bağlı olan Körfez ülkeleri için bu durum özellikle önemli. Bir tedarikçide, deniz taşımacılığı güzergâhında ya da temel bir tarım ürününün tedarikinde yaşanan aksaklık; ürün bulunabilirliğini, fiyatları ve tedarik zincirinin tamamını hızla etkileyebiliyor.

Bu nedenle bölgenin gıda güvencesi stratejilerinin başarısını değerlendirirken, üretimi en üst düzeye çıkarmanın yanı sıra sistemin aksaklıklara ne kadar dayanabildiğine de giderek daha fazla önem vermek gerekiyor.

Mukhtar, hedefi; “krizlerin etkisini karşılayabilen, değişen koşullara uyum sağlayabilen ve yoluna devam edebilen”, güvenli, besleyici ve uygun fiyatlı gıda sunmayı sürdüren bir sistem kurmak olarak tanımlıyor.

Tek çözüm kendi kendine yeterlilik olamaz

Kendi kendine yeterlilik konusu gündeme geldiğinde bu ayrım daha da önem kazanıyor.

Bölgedeki hükümetler, ülke içindeki tarımsal üretime stratejik öncelikleri arasında giderek daha fazla yer veriyor. Ancak Mukhtar, tam anlamıyla kendi kendine yeterliliğin gıda güvencesinin nihai ölçütü olarak görülmesini sorguluyor.

“Bana göre tam anlamıyla kendi kendine yeterlilik ne gerçekçi ne de çevresel açıdan mutlaka sürdürülebilir bir hedef.”

Hem suyun hem de arazinin kısıtlı olduğu bir bölgede her ürünü ülke içinde üretmeye çalışmak, kırılganlığı ortadan kaldırmak yerine yeni çevresel ve ekonomik maliyetler yaratabilir.

Mukhtar’ın önerisi ise çeşitlendirme.

Bu yaklaşım; tedarikçileri ve ticaret güzergâhlarını çeşitlendirmeyi, stratejik stoklar oluşturmayı, lojistiği daha verimli hâle getirmeyi, bölgesel iş birliğini güçlendirmeyi ve yerel üretimi bölgenin gerçekten avantajlı olduğu alanlara yönlendirmeyi içeriyor.

Mukhtar’ın yaptığı ayrım açık: Amaç, bedeli ne olursa olsun üretmek değil; gıda güvencesini stratejik bir yaklaşımla sağlamak olmalı.

Bu, bakış açısında önemli bir değişim anlamına geliyor.

Politika yapıcıların ve işletmelerin yalnızca “Yerel olarak ne kadar üretebiliriz?” sorusunu sormak yerine şu sorulara da odaklanması gerekiyor: Hangi ürünleri yerel olarak üretmeliyiz, hangilerini ticaret yoluyla temin etmeliyiz? Stokları nerede tutmalıyız? Su, enerji, lojistik ve teknolojiyi tüm sistemi koruyacak şekilde nasıl bir araya getirebiliriz?

Hektar başına verimden, suyun her damlasının yarattığı değere

Sistemi bir bütün olarak ele alma ihtiyacını en açık biçimde ortaya koyan konulardan biri su.

Kontrollü ortamda tarım, hassas tarım ve gelişmiş sulama sistemleri, tarımsal üretimde suyun çok daha verimli kullanılabileceğini gösteriyor. Ancak verimlilik tek başına, kaynakların nasıl kullanılması gerektiğine ilişkin daha geniş soruyu yanıtlamıyor.

Mukhtar’a göre bölgenin, alışılmış verimlilik ölçütlerinin ötesine geçmesi gerekiyor.

“Kullandığımız her bir damla suyla ne kadar daha fazla ekonomik değer ve besin değeri elde ettik?”

Kısıtlı su kaynaklarıyla hangi ürünlerin yetiştirileceğine karar verirken bu soru özellikle önem kazanıyor.

Bir tarım işletmesi, teknik açıdan suyu son derece verimli kullanabilir. Ancak yetiştirilen ürünün besin değeri ya da ekonomik getirisi, aynı suyun başka kullanım alanlarında sağlayabileceği faydanın gerisinde kalıyorsa teknolojik verimlilik, bu tercihi tek başına stratejik açıdan doğru kılmaz.

Hassas tarım, arıtılmış suyun yeniden kullanılması, kuraklığa ve sıcağa dayanıklı bitkiler, iyileştirilmiş yetiştiricilik uygulamaları ve ürün bazında su kullanımının ölçülmesi, daha iyi sonuçlar elde edilmesine katkı sağlayabilir.

Mukhtar’ın vurguladığı gibi sorun, her zaman teknolojinin mevcut olmaması değil. Asıl mesele, bu çözümlerin yeterince yaygın biçimde erişilebilir olup olmadığı ve en yüksek ek faydayı sağlayacakları alanlarda kullanılıp kullanılmadığı.

İnovasyonun uygulamaya dönüşmesinde eksik kalan halka

Birleşik Arap Emirlikleri bu açıdan önemli bir örnek sunuyor.

Ülkede ileri tarım teknolojileri, canlı bir girişim ve yatırım ekosistemi, finansman olanakları ve gelişimi destekleyen kamu politikaları bulunuyor. Ancak Mukhtar’a göre böylesine elverişli bir ortamda bile her bir unsurun kendi başına güçlü olması, gıda sisteminin bütünüyle en iyi şekilde işleyeceği anlamına gelmiyor.

Burada belirleyici olan, bu unsurların birbiriyle uyum içinde çalışması.

Teknoloji, su yönetimi, enerji politikaları, lojistik, finansman, teşvikler, ticaret, iklim stratejileri, sağlık ve beslenme birbirini etkiliyor.

Bir alandaki önemli bir yeniliğin etkisi, sistemin diğer unsurları bu yeniliğin yaygınlaşmasına olanak tanımıyorsa sınırlı kalıyor.

Mukhtar’ın tarımı yalnızca bir üretim sektörü olarak ele almak yerine, konuşma boyunca “tarım ve gıda sistemleri” ifadesine dönmesinin nedeni de bu.

Mukhtar, KOBİ’lerin ve özel sektörün uygulamadaki rolüne de özellikle dikkat çekiyor. Hükümetler politika çerçevelerini oluşturabilir; ancak bu politikaların çiftliklerde ve tedarik zincirlerinde işleyen çözümlere dönüşmesinde işletmelerin, girişimcilerin ve teknoloji sağlayıcılarının önemli sorumluluğu var.

Geleceği belirleyen yalnızca ileri teknoloji değil, koşullara uygun teknoloji olabilir

Bu yaklaşım, bir başka önemli konuyu gündeme getiriyor: erişilebilirlik.

Tarımda inovasyon denildiğinde çoğu zaman otonom çiftlikler, yapay zekâ, robotik, gelişmiş sensörler ve üretim koşullarının hassas biçimde kontrol edildiği sistemler akla geliyor.

Bu çözümler çok büyük faydalar sağlayabilir. Ancak Mukhtar, tarımsal inovasyonu yalnızca mevcut en ileri teknolojiyle özdeşleştirmemek gerektiği konusunda uyarıyor.

“Yalnızca teknolojileri değil, inovasyonu da herkesin erişebileceği hâle getirmeliyiz.”

Dünya genelinde tarım sektörünün büyük bir bölümü için en köklü değişimi sağlayacak çözüm, tamamen otomatik bir çiftlik olmayabilir.

Daha iyi mekanizasyon, daha erişilebilir bir sulama sistemi, geliştirilmiş yetiştiricilik uygulamaları, dijital danışmanlık hizmetleri, uygun maliyetli sensörler ya da finansmana daha kolay erişim de bu değişimi sağlayabilir.

Gordon-Smith, görüşme sırasında bu yaklaşımı “koşullara uygun teknolojiyi seçmek” olarak tanımlıyor: düşük, orta ve ileri teknoloji çözümlerini, kullanılacakları gerçek koşullara göre değerlendirmek.

Mukhtar’a göre en büyük eksiklik, tam da bu orta düzey çözümlerde olabilir.

“Çoğu zaman gözden kaçan bu orta alana odaklanalım.”

Bu nedenle araştırma ile uygulama arasında köprü kuran kurumlar, kamu desteği, özel sektörün uygulama kapasitesi, finansman ve hedefe yönelik teşvikler; inovasyonun gıda güvencesine somut katkı sağlayıp sağlamayacağını belirlemede teknolojinin kendisi kadar önemli olabilir.

İleri teknolojiden önce dayanıklılığı güçlendirmek

Görüşmede Yemen’e geçildiğinde, çözümlerin yerel koşullara uygun olması gerektiği daha da belirginleşiyor.

Ağır hasar görmüş bir tarım sisteminde ilk adım, gelişmiş teknolojileri devreye almak olamaz.

Önce hayvancılık faaliyetlerinin işler hâle gelmesi gerekiyor. Yem temin edilebilmeli, kırsal kesimde geçim kaynakları yeniden oluşturulmalı, çiftçiler üretim yapabilecek imkânlara kavuşmalı. Tedarik zincirleri ve tarımsal yapılar yeniden kurulmalı.

Üretim ve verimlilikte daha ileri iyileştirmeler ancak bu aşamadan sonra gündeme gelebilir.

Mukhtar, karşı karşıya olunan görevi “neredeyse çökmüş bir tarım ve gıda sistemini” yeniden kurmak olarak tanımlıyor ve sistemi iyileştirmeden önce toparlanmayı sağlamanın önemine dikkat çekiyor.

Körfez’deki ileri teknolojiye dayalı tarım ile Yemen’de tarımın yeniden ayağa kaldırılması arasındaki fark, webinarın en önemli mesajlarından birini pekiştiriyor: gıda güvencesi için her yerde geçerli tek bir teknolojik çözüm yok.

Çözümlerin, içinde uygulanacakları sisteme uygun olması gerekiyor.

2°C daha sıcak bir dünyada tarımı yeniden tasarlamak

İklim değiştikçe, sistemi bütün olarak ele alan bu yaklaşım daha da acil hâle gelecek.

Mukhtar, Growtech’te ele alacağı 2°C daha sıcak bir dünyada tarım konusuna da değinerek sıcaklıklar yükselirken ve su kaynakları üzerindeki baskı artarken tarımın nasıl dönüşmesi gerektiğini aktarıyor.

Artan sıcaklıklar, derinleşen su kıtlığı ve giderek daha düzensiz hâle gelen hava koşulları; bölgedeki tarım sistemlerini hangi ürünleri nerede yetiştirdiklerini, kaynakları nasıl dağıttıklarını ve hangi teknolojilere yatırım yaptıklarını yeniden değerlendirmeye zorlayabilir.

Ancak Mukhtar’a göre bu değişim, yalnızca gelişmelere tepki vermek yerine sistemi bilinçli biçimde yeniden tasarlamak için de bir fırsat sunuyor.

Görüşmenin sonunda yönelttiği soru, bu ihtiyacı özetliyor:

“Bu değişimin mağduru olmak yerine, neden onu biz tasarlamayalım?”

Böyle bir dönüşüm, politika yapıcıların tek başına gerçekleştirebileceği bir süreç değil. Özel şirketlerin, çiftçilerin, teknoloji sağlayıcılarının, yatırımcıların, araştırmacıların, akademisyenlerin ve kurumların; giderek zorlaşan koşullarda işe yarayacak somut çözümler geliştirmek için birlikte çalışması gerekiyor.

Belki de en önemlisi, başarıyı birkaç basit ölçütle değerlendirmekten vazgeçmek gerekiyor.

Daha fazla üretim, her zaman daha fazla dayanıklılık anlamına gelmiyor. Daha fazla teknoloji, her zaman daha yüksek verimlilik sağlamıyor. Kendi kendine yeterliliğin artması da her zaman gıda güvencesinin güçlendiği anlamına gelmiyor.

Orta Doğu’nun önündeki asıl görev, bunların her birini doğru dengede bir araya getirmek.

Görüşmenin tamamını izleyin

Webinar; su, teknolojiye erişim, iklim değişikliğine uyum, tarım politikaları ve Orta Doğu’da gıda güvencesinin geleceğiyle ilgili soruları ele almak için bir başlangıç sunuyor.

Henry Gordon-Smith ile Ahmad Mukhtar arasındaki görüşmenin tamamını dinlemek ve bölgenin daha dayanıklı bir tarım ve gıda sistemini nasıl kurabileceğine ilişkin değerlendirmelerini keşfetmek için Growtech Middle East webinarını izleyin.