Serada Fertigasyon Sistemi Tasarım Rehberi: Ürününüzü Sulama Sistemiyle Beslemek

Üreticilerin çoğu bitkilerini zaten sulama hattı üzerinden besliyor. Ancak çok azı oturup bu sistemi baştan sona tasarlamış durumda. Sorunlar da genellikle tam burada başlıyor: tıkanan damlatıcılar, bir sıranın diğerinden belirgin şekilde iyi gitmesi ya da yazın en sıcak haftalarında düşen meyve kalitesi.

İyi haber şu ki, doğru kurgulanmış bir fertigasyon sistemi kendini amorti eder. Çok sayıda damla sulamayla gübreleme denemesini birlikte değerlendiren bir araştırmada, tarlayı salma sulayıp gübreyi elle serpmek yerine damlama hattından besleme yapan üreticiler yaklaşık %12 daha fazla ürün almış, aynı sudan yaklaşık %26 daha fazla ürün çıkarmış ve aynı azottan yaklaşık üçte bir oranında daha fazla ürün elde etmiştir.

Bu, özellikle Türkiye için önemli. Antalya’daki Akdeniz Üniversitesi’nden ziraat mühendislerinin yaptığı bir araştırma, Türkiye’nin dünyanın en büyük jeotermal ısıtmalı sera alanına sahip olduğunu, yüksek teknolojili seralarının yaklaşık dörtte birinin bu şekilde ısıtıldığını ve ülkedeki domates üretiminin yaklaşık %30’unun örtü altında yapıldığını ortaya koyuyor. Bu ölçekte ve çoğu zaman ihracata yönelik üretim yaparken, beslemedeki küçük iyileştirmeler hızla birikiyor.

Fertigasyon nedir ve tasarımı neden bu kadar önemli?

Fertigasyon kısaca gübreyi sulama suyunda çözerek bitkiye suyu ve besini aynı anda, doğrudan kök bölgesine vermek demektir.

Bunu yedi halkalı bir zincir gibi düşünün:

1. Su kaynağınız
2. Filtre
3. Pompa ve basınç kontrolü
4. Gübreyi suya katan ünite
5. Karışımın yapıldığı ve sensörlerle kontrol edildiği nokta
6. Suyu bitkiye taşıyan borular ve damlatıcılar
7. Alttan çıkan drenaj (işlerin nasıl gittiği bu parçadan anlaşılır)

Zincir en zayıf halkasından kopar. Küçük ve yetersiz bir filtrenin arkasına kurulmuş pahalı bir gübreleme ünitesi damlatıcılarınızı yine de tıkar. Dağılımı düzensiz bir boru hattı üzerinden yapılan çok hassas bir besleme ise her sıraya yanlış miktarı büyük bir hassasiyetle vermekten öteye geçmez.

Yani hattın tamamını tasarlayın, tek bir parçasını değil.

Bir serada fertigasyon sistemi hangi parçalardan oluşur? 

Bir sera için gerekli temel fertigasyon ekipmanları şunlardır:

• Her şeyden önce su analizi. Hiçbir ekipman almadan önce bir numuneyi laboratuvara gönderin. Suyunuzun tuzluluğunu, kireç yükünü, sodyum, klorür ve demir içeriğini bilmeniz gerekir. Türkiye’de bu analizi il ve ilçe tarım müdürlükleri, ziraat fakültelerinin toprak‑bitki analiz laboratuvarları ya da Antalya’daki Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü (BATEM) gibi kurumlar aracılığıyla yaptırabilirsiniz. ABD’deki üniversite tarımsal yayım birimlerinin önerisi, sulama suyu alkalinitesinin 0–100 ppm kalsiyum karbonat aralığında olması yönünde. Purdue Üniversitesi yayım birimi ise yaklaşık 120 ppm üzerindeki suyun zaman içinde kök bölgesi pH’ını yukarı çekeceğini, asit enjeksiyonunun tam bu noktada değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor.
• Depolama tankı, su geliş debisi düşük olduğunda sulamanızın aksamaması ve kum ile siltin dibe çökmesi için.
• Ana filtre — kum ya da disk tipi, suyunuzun kalitesine göre boyutlandırılmış ve geri yıkama yapabilen bir model.
• Arkasına elek filtre. Yayım kaynakları damla sulama için genellikle 150 mesh civarını öneriyor; kurulumların çoğu 120–200 mesh aralığında kalıyor. Yine de damlatıcı üreticinizin istediği değeri mutlaka kontrol edin.
• Pompa ve basınç regülatörü, seranın tamamına değil, en büyük tek parselinize göre boyutlandırılmış olmalı.
• Gübre enjektörü — venturi ya da dozaj pompası (detaylarını birazdan irdeleyeceğiz).
• Üç tank: A tankı, B tankı ve ayrı bir asit tankı. Koyu renkli, kapalı ve üzeri net şekilde etiketlenmiş olmalı.
• Karışım haznesi, sensörlerin ani gelen konsantre yerine gerçekten karışmış suyu okuması için.
• EC ve pH sensörleri ile bir kontrol ünitesi — sadece alarm veren değil, kendi kendini düzeltebilen bir sistem.
• Geri akış önleyici (kontrol valfı), gübrenin hiçbir koşulda su kaynağınıza geri kaçmaması için. Bu çoğu zaman yasal bir zorunluluktur.
• Her parselde debimetre ve manometre, bir arızayı tahminle değil rakamla bulabilmeniz için.
• Basınç düzenleyicili (PC) damlatıcılar, sıralarınız uzunsa veya araziniz eğimliyse.
• Drenaj suyunu toplama düzeni, kokopit, perlit veya kayayününde üretim yapıyorsanız.

Venturi enjektör mü, dozaj pompası mı?

Gübreyi sulama hattına vermenin birkaç yolu var, ancak sera üreticilerinin çoğu iki seçenek arasında karar veriyor.

Venturi enjektörün hareketli parçası yoktur. Boru bir noktada daralır, su hızlanır ve oluşan emiş tankınızdaki gübre çözeltisini hatta çeker. Ucuzdur, basittir, elektrik istemez ve mevcut bir sisteme kolayca eklenir.

Dezavantajı şu: çalışması için basınç farkı gerekir, dolayısıyla üzerinden bir miktar basınç kaybedersiniz; ayrıca çektiği gübre miktarı debiniz veya basıncınız değiştikçe değişir. Bu yüzden genellikle küçük bir hidroforla birlikte kurulur.

Dozaj pompası ise her strokta sabit miktarda gübreyi hatta basan, elektrikli ya da su ile çalışan küçük bir pompadır. Emişe dayanmadığı için hat basıncı oynasa bile doz sabit kalır. Daha pahalıdır, aşınan parçaları vardır ve çoğunlukla elektrik ister.

Karar vermenin basit bir yolu:

Günümüzde birçok ünite ikisini birleştiriyor: hidroforlu bir venturi ile elektronik kontrol, doğruluğun büyük bölümünü daha düşük maliyetle veriyor.

Hangisini seçerseniz seçin, kalibrasyonunu yapın. Yayım kaynakları, ünitenin üzerinde yazan orana güvenmek yerine hatta ulaşan gerçek konsantrasyonun bir EC metre ile ölçülmesi gerektiğini vurguluyor.

Sera sebzelerinde gübreleme programı nasıl kurulur?

İyi bir sera sebzesi gübreleme programı takvimi değil, bitkiyi takip eder. Üç değişken birlikte hareket eder: ne sıklıkla sulama yaptığınız, her seferinde ne kadar su verdiğiniz ve besinin ne kadar yoğun olduğu.

Ne sıklıkla. Kokopit veya kayayününde az miktarda ama sık fertigasyon en iyi sonucu verir; gün içine yayılmış birkaç kısa sulama, güneş radyasyonuna veya ortamın ne kadar kuruduğuna göre tetiklenir. Toprakta ise daha seyrek ve daha büyük sulamalar uygundur, çünkü toprak sizin yerinize nemi tutar.

Ne kadar. Ne zaman sulama yaptığınız, ne kadar su verdiğiniz kadar önemlidir. Kokopitte yürütülen iki yıllık bir domates çalışmasında, besleme için ortamın %70 seviyesine kadar kurumasını bekleyen üreticiler, %80’de besleme yapanlara göre sulama suyundan %29 daha fazla verim almış; verim kaybı yalnızca yaklaşık %3,6 olmuş, üstelik meyve tadı da daha iyi çıkmıştır¹.

Ne kadar yoğun. Genç bitkiler meyveli bitkilere göre daha zayıf besin ister. Sera domatesinde yaygın yaklaşım, başlangıçta yaklaşık 2,0 EC, tam üretim döneminde ise 2,4 EC civarı bir besin yoğunluğudur.

Genel besin yoğunluğu: 1. dönemde yaklaşık 2,0 EC, 3. dönemde yaklaşık 2,4 EC.

1. dönem — çenek yaprakların çıkışından, çiçekleri açmış ikinci salkıma kadar

2. dönem — çiçekleri açmış üçüncü salkımdan beşinci salkıma kadar

3. dönem — çiçekleri açmış beşinci salkımdan sonrası

Basit bir sezon planı şöyle görünür:

• Dikim: zayıf besin, daha seyrek sulama, bol drenaj
• Gelişme dönemi: orta yoğunlukta besin, günler aydınlandıkça artan sulama sıklığı
• İlk meyve tutumu: azot, kalsiyum ve potasyumu yükseltin
• Tam hasat dönemi: en yoğun besin, en sık sulama, drenajı her gün kontrol edin
• Sezon sonu: besin yoğunluğunu kademeli olarak düşürün 

Sonrasında rakamlar yol göstersin. Her gün verdiğiniz suyun EC’sini, drenaj EC’sini ve drenaj miktarını not edin. Drenaj EC’si verdiğiniz suyun EC’sinin üzerine sürekli tırmanıyorsa, ortamda tuz birikiyor demektir. Bunun çaresi daha fazla gübre değil, daha fazla sudur.

EC ve pH’da hangi değerleri hedeflemelisiniz? 

Serada EC ve pH kontrolü, besleme programlarının çoğunun sessizce kazanıldığı ya da kaybedildiği yerdir. İki basit fikir:

pH, bitkinin neyi gerçekten alabileceğini belirler. Yanlış ayarlarsanız gübre suyun içindedir ama bitkinin içinde değildir. Penn State yayım birimi, sulama suyunu pH 6,2–6,5 aralığına çeken üreticilerin potasyum kullanımını hatırı sayılır ölçüde azaltırken meyve kalitesini de artırabildiğini tespit etmiştir². Kabuk veya torf karışımlarında yetiştirilen sera domatesi için Mississippi State yayım birimi besin çözeltisinin pH 5,6–5,8 aralığında tutulmasını öneriyor. Doğru değer yetiştirme ortamınıza göre değişir, bu yüzden kendi ortamınız için gerekli değerleri kontrol edin.

EC miktarı ifade eder, ne olduğunu değil. EC aslında suda ne kadar tuz bulunduğunun ölçüsüdür. Nitratı sodyumdan ayırt edemez. Ürününüz kalsiyum eksikliği çekerken EC değeriniz kusursuz görünebilir. Bu yüzden EC’yi günlük kontrol için kullanın; ayda bir de sulama suyu ve drenaj numunesini laboratuvara göndererek tabloyu bütün olarak görün.

Hiçbir maliyeti olmayan iki alışkanlık daha:

• Üç noktadan ölçün: hatta giren su, kök bölgesindeki su ve drenajdan çıkan su. Pompa çıkışındaki tek okuma size yalnızca ne verdiğinizi söyler, bitkinin ne aldığını değil.
• Ölçüm cihazlarınızı kalibre edin. El tipi cihazları haftada bir, ünite üzerindeki sensörleri en az ayda bir. Kaymış bir pH probu, hiç prob olmamasından daha kötüdür; çünkü kendinden emin bir şekilde yanlış yöne düzeltme yapar.

Akdeniz kıyı şeridinde — Antalya, Mersin ve Adana havzasında — üretim yapıyorsanız suyunuz büyük olasılıkla serttir, toprağınız kireçlidir. Bu da asit enjeksiyonunu tercih değil, çoğu zaman zorunluluk hâline getirir. Şunu da unutmayın: kök bölgesi pH’ını sezon boyunca yukarı iten şey suyun pH okuması değil, alkalinitesidir.

Besin çözeltisi nasıl güvenli şekilde hazırlanır? 

Serada besin çözeltisi hazırlamak, bir büyük kurala ve birkaç küçük kurala dayanır.

Önemli kural: kalsiyumlu gübreleri hiçbir zaman fosfat veya sülfatlarla aynı konsantre tanka koymayın. Hem kalsiyum hem fosfor içeren konsantre çözeltiler tepkimeye girer ve tankın dibinde çözünmeyen, kil kıvamında bir çökelti bırakır; bu çökelti sonra hatta ilerleyerek damlatıcılarınızı tıkar. Bu nedenle:

• A tankı: kalsiyum nitrat, diğer nitratlar, demir
• B tankı: fosfatlar, sülfatlar, magnezyum, potasyum
• C tankı: asit, tek başına

Sistemi kurtaran küçük kurallar:

• Önce kavanoz testi yapın. Kullanmayı planladığınızdan biraz daha yoğun küçük bir numune hazırlayın, çalkalayın ve bekletin. Bulanırsa veya dipte tortu bırakırsa o karışımı tanka koymayın.
• Sıcaklığa dikkat edin. Gübre soğuk suda daha zor çözünür. Sıcak bir öğleden sonra hazırlanan tank, gece boyunca çökelti bırakıp sabahki sulamada damlatıcılarınızı tıkayabilir.
• Gübreleri teker teker ekleyin, tamamen çözünene kadar karıştırın, son aşamaya gelene kadar tek tek ekleyin.
• Mikro besinleri şelatlı formda kullanın — çözelti içinde daha iyi kalırlar; ve o tankı hafif asidik tutun.
• Koyu renkli, kapalı ve etiketli tank kullanın; A tankı ile B tankı için asla aynı kepçeyi veya bidonu kullanmayın.
• Hatlarınızı düzenli olarak yıkayın ve filtrelerinizi bir sorun çıktıktan sonra değil, haftanın belirli bir gününde kontrol edin.

Bunu doğru kurarsanız bakım ile ilgili sorunlarınızın çoğu kendiliğinden ortadan kalkar.

Bu ürünleri nerede bulabilir ve karşılaştırabilirsiniz?

Growtech Antalya sulama ve fertigasyon ürünlerini bulmak, karşılaştırmak ve yeni ürünler ile inovasyonları keşfetmek için bulunmaz bir platform. Ziyaretçi ön kaydınızı şimdi tamamlayın, fuar hakkında doğrudan bilgi alın!

1. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10974535/

2. https://extension.psu.edu/growing-the-best-vegetables-and-small-fruit-ph-and-water-quality-matters